Krótka historia
Około roku tysięcznego pierwszy pustelnik imieniem Gombaud osiadł w grocie na lewym brzegu rzeki Creuse, w pobliżu znajdującego się tam źródła. Od łacińskich słów fons Gombaudis – „źródło Gombauda” – wzięły swą nazwę zarówno Opactwo, jak i pobliska miejscowość.
Z upływem lat do Gombauda dołączali uczniowie. W ten sposób utworzyła się niewielka osada pustelników, którzy powiększyli okoliczne jaskinie i zamieszkali w nich, a następnie wznieśli kaplicę poświęconą św. Julianowi, pierwszemu biskupowi Le Mans.
W 1091 r. przełożony tej niewielkiej wspólnoty pustelników, Piotr z Gwiazdy (Pierre de l’Étoile), postanowił wraz z kilkoma towarzyszami przejść na drugi brzeg rzeki Creuse, aby założyć tam klasztor zorganizowany zgodnie z Regułą św. Benedykta.
Pierwszy Opat Fontgombault znał św. Bernarda z Tironu, którego był doradcą i przyjacielem, bł. Roberta z Arbrissel, założyciela Zakonu Fontevraud, a także św. Raula de la Futaye i św. Witala z Savigny. Piotr z Gwiazdy zmarł w 1114 r. na tzw. chorobę ognistą (mal des ardents) i nie doczekał poświęcenia kościoła, które prawdopodobnie miało miejsce około 1145 r. Jego szczątki odnaleziono w 1954 r. w dawnym kapitularzu, a następnie przeniesiono do nawy kościoła.
Przez ponad dwa stulecia klasztor przeżywał okres rozkwitu. W bliskich okolicach opactwa, np. w Loups, ale też w takich krainach jak Turenia i Poitou, w okolicach Orleanu i Vendôme, a nawet w Aunis, mnisi z Fontgombault założyli około dwudziestu przeoratów. Początkowo w każdym z nich żyło kilku zakonników, których zadaniem było nadzorowanie prac rolnych, niekiedy praca fizyczna na polach oraz sprawowanie Bożego Oficjum w kaplicy.
Nowe opactwo wpisywało się w ówczesny nurt „nowego monastycyzmu”, którego wyrazistym przykładem był zakon cystersów. Nurt ten dążył do bardziej dosłownego praktykowania Reguły oraz do przywrócenia należnego miejsca pracy fizycznej.
Dobrobyt materialny zawsze niesie ze sobą jakieś zagrożenia dla czystości życia monastycznego: urzędy klasztorne zostały przekształcone w beneficja, a ich dysponenci zarządzali nimi według własnego uznania, wkrótce do urzędów tych przypisano dochody niektórych przeoratów, jak również inne renty. Taki stan rzeczy był sprzeczny z ideałem benedyktyńskim, zgodnie z którym opat ma sprawować pełną władzę nad klasztorem, zarówno w sferze duchowej, jak i doczesnej, a każdy mnich ma zachowywać osobiste ubóstwo.
Okres pomyślności się kończył. Wielkie spustoszenia w opactwie i w okolicy poczyniła dżuma nazywana czarną śmiercią. Oprócz tego klasztor bardzo ucierpiał wskutek wojny stuletniej, w której Francuzi walczyli z Anglikami. W 1356 r. region stał się teatrem działań wojennych, co doprowadziło do pierwszego zniszczenia klasztoru. Po traktacie w Brétigny (1360), na mocy którego Poitou zostało odstąpione Anglikom, w opactwie stacjonowała angielska załoga, a ostatnia część nawy kościoła została przekształcona na warownię. Rycerz Bertrand du Guesclin wyzwolił region w 1372 r.; wiadomo, że jedną z bitew stoczył przy „forcie Fontgombault”.
Zdarzały się wprawdzie lata spokojniejsze, jednak, aby sprostać żądaniom danin – zarówno królewskich, jak i kościelnych – opactwo musiało wyzbyć się części majątku. Liczebność wspólnoty stopniowo zmniejszała się; pod koniec XIV w. zostało już tylko dwunastu mnichów. W kolejnych latach liczba ta rzadko była większa, gdyż włości opactwa nie były już w stanie utrzymać liczniejszej wspólnoty.
Od 1412 r. druga faza wojny wydała kraj na pastwę grabieży oddziałów wojskowych i band rabusiów. Jednak od lat 60. XV w. pewne ożywienie gospodarcze regionu, a także królewskie dotacje, umożliwiły zagospodarowanie włości przez zakładanie stawów w Brenne oraz odbudowę zabudowań klasztornych: ogrzewalnia i refektarz otrzymały nowe sklepienia krzyżowo-żebrowe, podobnie przebudowano zakrystię, częściowo odbudowano również pierwotny wirydarz, dziś już nieistniejący.
W 1500 r. rywalizacja o urząd opata między dwoma kandydatami: wybranym przez wspólnotę i popieranym przez króla doprowadziła do zbrojnej interwencji, podczas której wielu zakonników zostało poważnie poturbowanych. W 1501 r. Parlament Paryski, do którego wniesiono tę sprawę, orzekł na korzyść kandydata mnichów.
Później jednak, aż do czasów rewolucji francuskiej, prawie wszyscy opaci Fontgombault (za wyjątkiem jednego) byli opatami komendatoryjnymi: wybierał ich król i on przedstawiał ich papieżowi. Ci urzędnicy kościelni nie byli mnichami i często bardziej troszczyli się o dochody, jakie mogli czerpać ze swojego beneficjum, niż o duchowe dobro wspólnoty.
Instytucja świeckich opatów komendatoryjnych była prawdziwą zmorą opactw. Obok niej funkcjonowała podobna – opatów powierniczych (abbés confidentiaires). Byli to duchowni, którym powierzano zarządzanie opactwem i którzy posługiwali się tytułem opata. W rzeczywistości pozostawali oni na usługach pozbawionych skrupułów świeckich panów z okolicy. Panowie ci uzyskiwali od króla prawo wyboru kandydata i za jego pośrednictwem zarządzali dobrami klasztoru dla własnego zysku. W ten sposób opactwo Fontgombault dostało się pod władzę protestantów, którzy bez wahania grabili doczesne dobra klasztoru.
W 1569 r. kalwiński oddział z wielkiej armii admirała de Coligny splądrował klasztor i podpalił kościół oraz budynki klasztorne. Zakonnicy musieli zamieszkać w budynkach gospodarczych, co bardzo szkodziło życiu monastycznemu. Dwadzieścia lat później, w 1589 r., w czasie walk między królem Henrykiem IV a Świętą Ligą, w Fontgombault utworzono jednostkę wojskową. Opat musiał utrzymywać garnizon królewski w liczbie dwudziestu żołnierzy.
W 1656 r. nominacja Anselma Morneta na opata komendatoryjnego zapoczątkowała odnowę opactwa. Augustiański zakonnik, choć sam nie mieszkał w klasztorze, chciał nim rządzić zgodnie z Regułą, jak prawdziwy opat. Zjednoczył wspólnotę i wprowadził surowsze zasady życia. W 1674 r. mianował przeorem Dom Andrieu, pobożnego zakonnika i sprawnego zarządcę, który zakazał zakonnikom posiadania prywatnej własności, wprowadził wspólne gospodarowanie dochodami i przeprowadził gruntowną odbudowę budynków klasztornych – chóru, dormitorium, infirmerii, refektarza, wirydarza, piekarni, tłoczni oraz kaplicy św. Juliana. Zebrał także i zredagował dzieje opactwa. Gdy umierał w 1705 r., zostawiał wspólnotę i liczną, i żarliwą w pobożności.
Po jego śmierci żarliwość utrzymywała się jeszcze przez jakiś czas, jednak liczba powołań stopniowo się zmniejszała, tak że w 1741 r. pozostało już tylko pięciu mnichów. W tej sytuacji Arcybiskup Bourges postanowił definitywnie wygasić wspólnotę, a w budynkach opactwa osadzić innych zakonników. Najpierw byli to lazaryści z Bourges, a od 1779 r. – sulpicjanie. Opaci komendatoryjni nadal pobierali swoją część dochodów, a ostatni z nich, François-Régis de Rech de Saint-Amans, zaproponował nawet w 1786 r. rozbiórkę kościoła; na szczęście dzięki zrządzeniu Opatrzności przedsięwzięcie to uznano za nieopłacalne.
Zawierucha rewolucyjna dopełniła dzieła zniszczenia klasztoru. Zabudowania opactwa oraz wszystkie jego dobra zostały sprzedane jako dobra narodowe 2 lipca 1791 r. Ruiny kościoła zaczęto traktować jak kamieniołom.
Kościół i zabudowania klasztorne zawdzięczają swoje ocalenie inicjatywie dwóch kapłanów z diecezji Bourges, byli to księża Pierre-Marie Lenoir i Louis Damourette, którzy w 1848 r. podjęli się ich odbudowy.
Aby przywrócić życie monastyczne, w uroczystość Wszystkich Świętych w 1849 r. trapiści z Bellefontaine przysłali pierwszą grupę mnichów. W 1858 r. dołączyło do nich około dwudziestu mnichów z opactwa Melleray. W kolejnych latach z tego opactwa przybywali kolejni mnisi, łącznie była to kolejna dwudziestka. W 1859 r. przywrócono tytuł opata, pierwszym ojcem nowej wspólnoty został Dom Dosithée Pellan. W tym czasie opactwo przyjęło grupę młodocianych przestępców skierowanych tam przez wymiar sprawiedliwości, aby nauczyli się jakiegoś zawodu i otrzymali podstawowe wychowanie religijne. Łącznie przez dom poprawczy przy opactwie przeszło ponad trzystu chłopców.
W 1878 r. urząd opata objął Dom Albéric Baranger. Pomimo trudności materialnych, spowodowanych nagłą rezygnacją władz z powierzenia mnichom prowadzenia domu poprawczego (1880 r.), kontynuował dzieło przywracania świetności klasztorowi, w szczególności przez odbudowę kaplicy św. Juliana i domu gości.
W tym czasie ks. P.-M. Lenoir niestrudzenie kontynuował swoje prace i w ciągu dziesięciu lat odbudowano nawę kościoła. Konsekracja odrestaurowanej świątyni, zaplanowana na rok 1899, została jednak w ostatniej chwili zakazana przez antykościelny rząd.
W 1902 r. Dom Fortunat Marchand, następca Dom Albérica, przejął opactwo w trudnej sytuacji finansowej, którą pogłębiała jeszcze wroga zakonom polityka rządu. W maju 1903 r. część mnichów wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych, aby tam założyć nowy klasztor, a pozostali rozproszyli się po innych opactwach trapistów we Francji. Młoda fundacja amerykańska, już na starcie dotknięta przypadkowym pożarem zabudowań, niestety nie zdołała się utrzymać.
W 1905 r. Louis Bonjean kupił zabudowania Fontgombault, aby zorganizować w nich różne inicjatywy społeczne, w tym spółdzielczą fabrykę guzików. W pobliżu fabryki zbudowano osiedle małych domków dla robotników i ich rodzin. Dziś domki te służą rodzinom odwiedzającym opactwo.
W 1919 r. część pomieszczeń wynajęto diecezji Bourges. Otwarto w nich małe seminarium – szkołę św. Marcina. W szkole tej utworzono też sekcję dla późnych powołań. Szkoła funkcjonowała przez około trzydzieści lat.
Po II wojnie światowej diecezja Bourges postanowiła zgromadzić swoich seminarzystów w jednym miejscu i zaproponowała Opactwu Solesmes odnowienie życia monastycznego w Fontgombault. Opat Solesmes, Dom Germain Cozien, przystał na tę propozycję. Pierwsi mnisi przybyli z Solesmes do Fontgombault w maju 1948 r.
W 1953 r. odnowiono starożytne opactwo w Fontgombault. Na nowego opata Dom Cozien wybrał Dom Édouarda Roux. Ten stopniowo przywracał zabudowania klasztorne do stanu używalności, m.in. przebudował wnętrze kościoła i przygotował go na wspaniałą ceremonię konsekracji, która odbyła się 5 października 1954 r. Nowy opat starał się przede wszystkim o przekazanie mnichom ideału monastycznego, którym sam żył w Solesmes. Dbał też o to, aby gorliwa i pracowita wspólnota miała solidne podstawy egzystencji.
Dom Édouard Roux zmarł 19 marca 1962 r. w wieku 66 lat. Po jego śmierci wspólnota wybrała na jego następcę Dom Jeana Roya. Pod jego rządami opactwo szybko się rozrastało i rozwijało, choć były to lata trudne, gdy wiele wspólnot zakonnych podupadało. Aby sprostać napływowi powołań, trzeba było odnawiać i przywracać do użytkowania stare budynki. Wkrótce mnichów było tak wielu, że należało myśleć o zakładaniu fundacji. W tym okresie ufundowano dwa nowe domy zakonne: Randol w diecezji Clermont w 1971 r. oraz Gricigliano we Włoszech, w diecezji florenckiej, w 1976 r. Ten ostatni, nie przyciągnąwszy wystarczającej liczby włoskich powołań, musiał zostać zamknięty. Budynki zostały przekazane Instytutowi Chrystusa Króla Najwyższego Kapłana, który utworzył w nich swój dom formacyjny.
Dom Jean Roy zmarł nagle w Rzymie w 1977 r. Po jego śmierci wspólnota powierzyła pastorał Dom Antoine’owi Forgeotowi, który był przeorem zmarłego opata. Trzydzieści cztery lata sprawowania władzy opackiej przez Dom Forgeota zaowocowały wzrostem i usamodzielnieniem się fundacji w Owerni, czyli Notre-Dame de Randol, a następnie przeprowadzeniem trzech kolejnych fundacji: Notre-Dame de Triors w diecezji Valence w 1984 r., …
…Gaussan w diecezji Carcassonne w 1994 r.; wspólnota ta przeniosła się później w górzystą część diecezji i stała się Opactwem Notre-Dame de Donezan, …
… a także Notre-Dame de Clear Creek w Stanach Zjednoczonych, w Oklahomie, w 1999 r.
Czując ciężar wieku Dom Forgeot zrzekł się urzędu i przekazał władzę opacką na ręce opata Solesmes w lecie 2011 r. Wspólnota wybrała na jego następcę Dom Jeana Pateau, dotychczasowego przeora, który otrzymał benedykcję opacką 7 października tego roku. Na początku jego rządów Fontgombault wysłało grupę mnichów, aby przejąć opactwo św. Pawła w Wisques (2013). Wspólnota tamtejsza, składająca się wówczas z mnichów w podeszłym wieku, była bardzo osłabiona z powodu wieloletniego braku powołań.
W kolejnych latach podejmowano liczne prace związane z utrzymaniem i renowacją budynków oraz rozwojem życia monastycznego. Starano się również o upiększanie kościoła Matki Bożej i jego okolic, aby przejęty od poprzedników ideał monastyczny mógł rozkwitać i być wiernie przekazywany.
Niech Najświętsza Maryja Panna nadal błogosławi temu domowi,
strzegąc mnichów wiernych powołaniu monastycznemu,
aby Fontgombault zawsze pozostało ogrodem dzieci Maryi,
które zdążają do życia wiecznego.