Opiewać Boga
„Wiara jest miłością i dlatego tworzy poezję i muzykę. Wiara jest radością, dlatego tworzy piękno”.
Benedykt XVI, Roman Pieśniarz (Melodos). Katecheza podczas audiencji generalnej 21.05.2008 r.
Śpiew jest jednym z ważniejszych zajęć mnichów; Reguła św. Benedykta wciąż o tym przypomina i zwołuje mnichów do chóru siedem razy w ciągu dnia i raz w nocy. Nie ma znaczenia, czy w kościele jest jeszcze ktoś, kto ich słucha. Albowiem mnisi opiewają Boga i śpiewają dla Niego.
Śpiewanie dla Boga jest tak dawne jak Biblia: muzyka stanowiła część posługi kapłanów i lewitów w Świątyni Jerozolimskiej, a król Dawid wylewał swe serce przed Bogiem przy dźwiękach harfy. Psalmy zachowały dla nas wskazówki muzyczne, które dziś w dużej mierze stały się zagadkowe.
Pierwsi chrześcijanie przenieśli ten liturgiczny zwyczaj muzyczny do swoich kultur. Najstarsze teksty świadczą o tym, że gromadzili się oni w nocy i „śpiewali ku czci Chrystusa jakby Bogu”.
Opiewanie Boga jest działaniem całkowicie bezinteresownym i wzniośle bezużytecznym. Gdy do końca wybrzmią i ucichną ostatnie nuty oficjum, wszystko pozostaje, jak było przedtem, jakby nic się nie wydarzyło. Po tym wymagającym dziele, wciąż podejmowanym od nowa, nie pozostaje żaden ślad. Nie da się zebrać, zważyć ani zmierzyć wyśpiewanych psalmów i hymnów.
Bóg jednak słucha ich uważnie i przyjmuje z czułością.
Tajemnica chrześcijańska jest tajemnicą wiecznej Mądrości Bożej, która przyszła zamieszkać w świecie stworzonym przez nią z ładem, miarą i wagą, aby zbawić człowieka z nieładu, który wprowadził on przez swój grzech.
Od najwcześniejszych czasów liturgia, aby unieść człowieka ponad niego samego na spotkanie z Bogiem, odwraca się od urzekających melodii i obsesyjnych rytmów, które prowadzą do zatopienia ducha w upojeniu zmysłów, do nieracjonalności i braku miary. Wybiera ona muzykę zbudowaną w harmonii z najwyższym porządkiem kosmosu i niosącą znaczenie, które wznosi serce – muzykę, która „nie znosząc zmysłów, uszlachetnia je i jednoczy z duchem”.
Muzyka ta rozwijała się w różnych stylach: „podczas gdy na Wschodzie chrześcijaństwo bizantyjskie pozostawało wierne tradycji śpiewu monodycznego (jednogłosowego), w regionach słowiańskich, bez wątpienia pod wpływem Zachodu, śpiew monodyczny rozwinął się aż do polifonii (…).
Na Zachodzie natomiast tradycyjna psalmodia osiągnęła doskonałość w chorale gregoriańskim, tak że stał się on niezmiennym modelem, do którego zawsze odnosiła się musica sacra”.
Kardynał Józef Ratzinger, La célébration de La Foi : Essai sur la théologie du culte divin, Paryż 1985
Dla współczesnych uszu, przyzwyczajonych do wspaniałości klasycznej polifonii czy porywających rytmów, chorał gregoriański może wydawać się zrazu nader surowy w swym ubóstwie; a antyczna i zaskakująca modalność jego melodii, pochodzących z odległej przeszłości, zdaje się zbyt uboga, by wypełniać przez całe życie tak długie chwile w ciągu dnia mnicha.
Melodie te są jednak kamieniami węgielnymi całego gmachu muzycznego naszej cywilizacji zachodniej.
Już od pierwszych wieków Kościół musiał bronić się przed nadmiernym wyrafinowaniem i estetyzmem, ale także przed platońskim spirytualizmem, który odrzucał wykorzystywanie muzyki w kulcie religijnym.
Albowiem „chrześcijańskie uduchowienie nie jest po odrzuceniem świata zmysłów, jak ma to miejsce w mistyce platonizmu, lecz zdążaniem ku Panu, który jest Duchem (2 Kor 3,17; por. 1 Kor 15,45). W tym procesie uduchowienia ciało ma więc swoje miejsce”.
Kardynał Józef Ratzinger, L’esprit de la musique, Paryż 2011.
Chorał gregoriański, w prostocie swojej monodii (śpiewu jednogłosowego), bardzo szybko stał się drogą środka między tymi skrajnościami. W chorale muzyka wzbogaca słowa o to, czego one same nie potrafią wyrazić, chorał jednak nie dopuszcza do tego, aby sztuka niejako przytłumiła i zagłuszyła słowa. Klasztory przez wieki zazdrośnie strzegły chorału, uważając, że mają do niego wyłączne prawa. Dzięki temu zawsze można było zwracać się do nich, aby czerpać natchnienie dla muzyki chrześcijańskiej. Modlitwa mnichów także dziś przyjmuje formę śpiewu chorałowego, czerpiąc obficie z tej żywej tradycji monastycznej.
Chorał gregoriański jest nazywany śpiewem anielskim. Jednak mnisi, którzy użyczają mu swego głosu, są tylko ludźmi i mają swoje ograniczenia. Co więcej, chór mnichów nie jest chórem w znaczeniu zespołu, który zebrał się według kryterium szczególnego zamiłowania do śpiewu oraz określonych kompetencji wokalnych i muzycznych.
Klasztor gromadzi zwykłych ludzi, którzy usłyszeli Boże powołanie i starają się śpiewać razem, w wielkiej różnorodności swoich darów i muzycznych zdolności, tak w chwilach znużenia, jak i w radości, w ciągu całego dnia, o każdej porze roku i przez całe życie.
Dawni mnisi, mierząc się z tymi samymi trudnościami, byli niemniej świadomi doskonałości wymaganej przez uwielbienie Boże i brali na poważnie werset psalmu:in conspectu Angelorum psallam tibi – w obecności Aniołów psalm Ci zaśpiewam (Ps 138, 1), uznając, że powinni „modlić się i śpiewać, aby zjednoczyć się z muzyką duchów wzniosłych, uważanych za twórców harmonii kosmosu…”.
„Święty Bernard z Clairvaux stosuje wyrażenie zaczerpnięte z tradycji platońskiej, przekazane przez św. Augustyna, w osądzie złego śpiewu mnichów, co jego zdaniem nie było bynajmniej incydentem o drugorzędnym znaczeniu. Określa on kakofonię źle wykonanego śpiewu za odejście do regio dissimilitudinis, krainy, gdzie wszystko jest na opak. (…) Pokazuje, że kultura śpiewu jest kulturą bytu i że modlitwy oraz śpiew mnichów powinny odpowiadać wzniosłości i pięknu powierzonego im Słowa, spełniać wymóg rzeczywistego piękna”.
Benedykt XVI, Przemówienie Ojca Świętego do przedstawicieli świata kultury, Paryż, Kolegium Bernardynów, 12 września 2008 r.
Przypominając w swojej Regule, że mnisi śpiewają w obecności Boga i Jego Aniołów, „Benedykt z pewnością chciał powiedzieć mnichom, że powinni myśleć o tym, iż Aniołowie są w chórze niezauważalnie obecni i słuchają, a zatem śpiew powinien być taki, aby mogli go słuchać.
Aniołowie nie tylko są obecni, ale i śpiewają, a my śpiewamy wraz z nimi. Powinniśmy więc nakłonić ucho swego serca (Reguła, Prolog, 1), zrozumieć niejako od wewnątrz śpiew Aniołów, dostroić się do niego i śpiewać wraz z nimi. W dalszej kolejności to wspólne śpiewanie obejmuje w sposób naturalny całą wspólnotę świętych wszystkich czasów i wszystkich miejsc”.
Benedykt XVI, Przemówienie do delegacji Wyższej Szkoły Katolickiej Muzyki Kościelnej i Pedagogiki Muzycznej z Ratyzbony, Castelgandolfo, 28.09.2007 r.
Jest tylko jedna liturgia, na ziemi i w niebie. Śpiew mnichów ma być zatem taki, aby nie zakłócał harmonii śpiewu Aniołów i Świętych. To wymaganie może onieśmielać. Aby zachować równowagę, trzeba pamiętać, że śpiew mnichów jest też podtrzymywany i udoskonalany przez Aniołów.
Gdy serca są prawdziwie oddane Bogu i szukają Jego chwały, niedoskonałości i braki płynącego z ziemi pokornego śpiewu monastycznego są oczyszczane przez anielskie hymny uwielbienia, z którymi nasz śpiew się jednoczy.
Mnisi są sługami modlitwy Kościoła. Służą też dokonującej się w Kościele kontemplacji tajemnic Chrystusa. Piękno tego, co mają śpiewać, przerasta ich, a jednocześnie udziela im szczęścia. Mnisi mogą słusznie przyjąć za swoją dewizę zawołanie św. Paulina z Noli:
Ars nobis una fides, et musica Christus
„Dla nas jedyną sztuką jest wiara, a muzyką – Chrystus”.