Kościół Opactwa

- Plac przed kościołem -

Kaplica św. Benedykta z Décené

Gdy mnisi wrócili do Fontgombault, kaplica dawnego przeoratu w Décené (obecnie na terenie parafii Pouligny-Saint-Pierre, na skraju krainy Brenne) była opuszczona i groziła zawaleniem. Mnisi odkupili ją w 1954 r. W 1965 r. został rozebrana – kamień po kamieniu, a pięć lat później – odbudowana naprzeciwko kościoła. Ponownie poświęcono ją 12 sierpnia 1971 r.

Małe dzieło sztuki romańskiej zachwyca prostotą, emanuje pokojem i dziś także zachęca do modlitwy.

Kapliczka Matki Przedziwnej (Mater Admirabilis)

Mała kapliczka, w której ustawiono figurę Matki Bożej, została wzniesiona w 2010 r. i uroczyście poświęcona 16 lipca tegoż roku, w dzień wspomnienia Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel. Figura jest czczona pod wezwaniem Matki Przedziwnej, Mater admirabilis, a jest to tytuł, wobec którego sama Najświętsza Maryja Panna okazała swoje szczególne upodobanie.

- Kościół -

Kościół Opactwa w Fontgombault zaprojektowano z prawdziwym rozmachem: świątynia ma blisko 82 m. długości, szerokość nawy wynosi 17,6 m., a jej wysokość jest niemal taka sama. Imponujące rozmiary sanktuarium (sklepienie kolebkowe ma rozpiętość 8,27 m.) nadają całemu wnętrzu majestatycznej wielkości i sprawiają, że tchnie ono harmonią.

Układ przestrzeni sakralnej łączy tzw. plan benedyktyński, charakteryzujący się poszerzeniem transeptu przez dodanie jednego lub dwóch przęseł przed małymi absydami przylegającymi do jego ramion, z rozwiązaniem typowym dla kościołów pielgrzymkowych – obejściem prezbiterium (ambit) i trzema kaplicami promienistymi przy tym obejściu.

Przy realizacji projektu architektonicznego kościoła w Fontgombault zastosowano najnowocześniejsze techniki XII w. Szczególnie zadbano o dobre oświetlenie wnętrza, podobnie jak we wspaniałym kościele w Cluny, wzniesionym przez św. Hugona.

Kościół opactwa zapowiada już gotyk z jego fascynacją światłem, jednak surowość dekoracji rzeźbiarskiej odwołuje się do ideału ascetycznej prostoty „nowego monastycyzmu” – ruchu odnowy życia zakonnego z XI–XII w. dążącego do powrotu do pierwotnego ducha Reguły św. Benedykta.

- Architektura kościoła -

Portal nawy

Grubość murów portalu (2,10 m) sprawiła, że szczytowa fasada zachodnia przetrwała niemal całkowite zniszczenie nawy w 1569 r. Dolna partia fasady została nieco wysunięta do przodu, aby nadać większą głębię wielkiemu portalowi bez tympanonu – co w czasach budowy portalu było bardzo częstą praktyką w regionach Berry i Poitou. Wielki portal był niegdyś osłonięty daszkiem. Pozostały po nim jedynie trzy kamienne wsporniki oraz obróbka przyścienna. Na osi fasady znajduje się gotyckie okno z parą symetrycznie umieszczonych lancetów, prawdopodobnie pochodzące z końca XII albo początków XIII w. Mała wieżyczka z machikułami (wysuniętym gankiem) oraz strzelnice przypominają czasy, gdy fasada kościoła była elementem fortyfikacji klasztoru podczas wojen francusko-angielskich w XIV i XV w.

Portal o czterech archiwoltach jest bogato rzeźbiony: kasetonowe rozetki, wysunięte cylindry ozdobne (billettes) oraz pasma torusowe (równoległe, zaokrąglone wałki dekoracyjne wzdłuż łuku). Widoczne są również motywy roślinne oraz przedstawienia zwierząt i ludzi na kapitelach kolumn.

Prezbiterium

Prezbiterium z promienistymi kaplicami jest architektonicznie skomponowane na trzech poziomach: poziom pierwszy – pięć małych absyd, poziom drugi – obejście (ambit) oraz poziom trzeci – półkolista absyda sanktuarium, nad którą wznosi się pośredni szczyt przedłużony aż do prostych przęseł zewnętrznych dwóch małych absyd przylegających do ramion transeptu.
Dzwonnica została zbudowana na planie kwadratu, w miejscu krzyżowania się nawy i transeptu. Pierwotna wieża, znacznie wyższa niż obecna, uległa zniszczeniu w wyniku pożaru pod koniec XVI w.; dziś pozostała tylko jej podstawa. Na jej ścianach widać wymurowane, wystające nieco z muru kolumny. Cztery małe okna znajdujące się w tamburze (bezpośredniej podstawie) wieży zostały zamurowane.
Obecnie w dzwonnicy znajdują się cztery dzwony, które mnisi wprawiają w ruch ręcznie, a także dwa małe dzwonki zegarowe zasilane elektrycznie.

- Nawa -

Nawa główna

Gdy wchodzimy do nawy głównej, od razu zauważamy, że jest ona nieco przesunięta w lewo względem osi całej budowli – podobnie jak w wielu innych kościołach romańskich. Nawa została zniszczona przez hugenotów w 1569 r. i przez wieki pozostawała stertą gruzów, na której kwitło życie roślinne. Została odbudowana staraniem dzięki staraniom ks. P.-M. Lenoira w latach 1889–1899. Obecnie nawa główna zapewne nie wygląda dokładnie tak samo jak przed zniszczeniem. Nie jest zwłaszcza pewne, czy w pierwotnej konstrukcji użyto sklepienia krzyżowo-żebrowego. Jednak w tym kształcie, w jakim możemy ją dziś oglądać, nawa główna – przez swoje spokojne uporządkowanie, dobre oświetlenie słoneczne w godzinach popołudniowych oraz skierowanie ku widocznemu w oddali i tajemniczemu sanktuarium – skłania i prowadzi do skupienia i modlitwy.

Figura Matki Bożej Dobrej Śmierci

W południowej nawie bocznej znajduje się figura Matki Bożej Dobrej Śmierci, umieszczona niegdyś w tympanonie północnego portalu kościoła i nazywana „Pośredniczką wszystkich łask”. Obecną nazwę zyskała w czasie rewolucji francuskiej, po tym, jak pewien nieszczęśnik, który chciał ją zbezcześcić, spadł z drabiny i konał. Jednak przed zbliżającą się nieuchronnie śmiercią zdążył nawrócić się i szczerze żałować za swoje czyny. Twarz figury została wyrzeźbiona na nowo w latach 50. XX w. w duchu romańskich rzeźb maryjnych.

Prawie przez cały dzień figura jest dostępna dla wiernych, którzy pragną przed nią wychwalać Matkę Bożą, dziękować jej i przedstawiać swoje prośby. Wieczorem do figury przychodzą mnisi, aby w duchu synowskiego oddania składać jej hołd i powierzać swoje intencje.

- Transept -

Krańce ramion transeptu oddalone są od nawy głównej o prawie 6 metrów z każdej strony. Na planie kościoła miejsce skrzyżowania transeptu i nawy tworzy trapez rozszerzający się w kierunku sanktuarium. Łuk otwierający przestrzeń sanktuarium ma spokojną, półkolistą formę, choć ramiona transeptu są zwieńczone sklepieniami kolebkowymi o łuku ostrym.

Nad skrzyżowaniem naw wznosi się wysoka konstrukcja podstawy wieży, która opiera się na trompach narożnych o formie stożkowej. Jest ona oddalona od podłogi o prawie 23 m. i ma od wewnątrz kształt zbliżony do koła.

Od wschodu do ramion poszerzonego transeptu przylegają dwie małe absydy-kaplice, zgodnie z planem benedyktyńskim. Bliżej środka ramiona transeptu otwierają się na obejście (ambit). Wzdłuż ramion transeptu biegnie galeryjka, oświetlona podwójnymi i pojedynczymi oknami, która łączy się z tryforium (galeryjką) sanktuarium. Poszerzoną część transeptu doświetlają niewielkie okna, umieszczone bezpośrednio pod nasadą sklepienia.

- Sanktuarium (przestrzeń sakralna) -

Wymiary sanktuarium ukazują śmiałość architekta, który nie obawiał się wznieść sklepienia na wysokość blisko siedemnastu metrów, przy rzadko spotykanej rozpiętości 8,27 m. Ta proporcja, zbliżona do tej, jaką spotykamy w Saint-Benoît-sur-Loire, nadaje majestatyczny rozmach kamiennej oprawie, która podkreśla znaczenie centralnie usytuowanego głównego ołtarza. Dzięki wyraźnie wyodrębnionym formom, elegancji oraz harmonii całego układu przestrzennego sanktuarium w Fontgombault zalicza się do najdoskonalszych dzieł architektury romańskiej.

W hemicyklu (półkolistym zamknięciu absydy) sześć cylindrycznych kolumn, osadzonych na niskim murze, podtrzymuje siedem silnie wyniesionych łuków, umożliwiających szeroki dopływ światła do sanktuarium przez wielkie okna obejścia. Odstępy między kolumnami są różne. Zostały one wyznaczone zgodnie z układem obejścia: dla człowieka stojącego przy środku ołtarza trzy kaplice promieniste oraz okna obejścia są widoczne tak, jakby były obramowane kolumnami, właśnie dzięki zastosowaniu większych i mniejszych odstępów między nimi.

Ażurowa galeryjka nad sanktuarium stanowi jedną z najwcześniejszych prób otwarcia tryforium.

Sanktuarium otacza przestronne i jasne obejście, z którego wchodzi się do małych apsyd-kaplic. Zgodnie z tradycją, kaplica osiowa jest większa i zdobniejsza od pozostałych.

Rzeźbiarze z Fontgombault wypełnili całe sanktuarium kapitelami ozdobionymi motywami roślinnymi.

Wykonany w 1857 r. ołtarz główny ma wymiary cztery na dwa metry i nawiązuje do dekoracji południowego portalu katedry w Bourges. Płaskorzeźby przedstawiają Chrystusa w Chwale otoczonego przez dwunastu Apostołów.