Co to jest ikona?
- Pracownia ikon -
Od początków chrześcijaństwa pisanie ikon było sztuką uprawianą w klasztorach, gdzie klimat modlitwy sprzyja cierpliwemu tworzeniu świętych wizerunków, będących owocem wewnętrznej kontemplacji. Po kilku refleksjach na temat tego,, czym jest ikona w tradycji chrześcijańskiej, zapraszamy do poznania sposobu, w jaki pracuje ikonograf w Fontgombault.
Co to jest ikona?Czym jest ikona?
Początki sztuki pisania ikon
Termin „ikona” pochodzi od greckiego słowa eikón, które oznacza „obraz”. Słowo to jest powszechnie używane na określenie obrazu o tematyce religijnej, często przenośnego, wykonywanego na desce drewnianej, z zastosowaniem odpowiedniej techniki oraz zgodnie z żywą tradycją przekazywaną z pokolenia na pokolenie.
Chrześcijańska sztuka pisania ikon, której początki sięgają fresków w katakumbach z II, III i IV w., ma za swoją ojczyznę Bizancjum. Stamtąd sztuka ta od X w. rozprzestrzeniła się na kraje słowiańskie, wywierając również znaczący wpływ na łaciński Zachód. Do XII w. niektóre freski romańskie były bardzo bliskie ikonografii wschodniej. Prezentowany tutaj tryptyk jest współczesnym dziełem wykonanym w tym stylu.
Różnica między ikoną a zwykłym malarstwem polega na tym, że ikona ma prowadzić tego, kto na nią patrzy, do przedstawianej rzeczywistości. Wzrok nie zatrzymuje się na obrazie: ikona od razu kieruje do rzeczywistości, którą mamy duchowo zgłębiać: do zmartwychwstałego albo przemienionego Chrystusa, do Najświętszej Maryi Panny itd. Natomiast religijne obrazy wielkich artystów często zatrzymują spojrzenia na sobie. Ikona napisana przez kogoś, kto pisząc ją naprawdę kontemplował świętą rzeczywistość, nigdy nie jest ostatecznym przedmiotem spojrzenia. Wzrok patrzącego w sposób naturalny przechodzi dalej, ku temu, co niewidzialne.
Teologia ikony
Zmagając się z wyzwaniem rzuconym przez ruch ikonoklastów, Sobór Nicejski II (787) uroczyście określił teologiczne podstawy i prawowitość malarstwa chrześcijańskiego oraz kultu oddawanego obrazom. Sobór nauczał, że wolno przedstawiać Chrystusa, prawdziwego Boga i prawdziwego człowieka, ponieważ choć pozostaje On niewidzialnym Bogiem, odwiecznym Słowem, współistotnym Ojcu i drugą Osobą Trójcy Świętej, stał się widzialny dla naszych oczu przez swoje Wcielenie i przyjęcie całej natury ludzkiej. Odrzucenie ikon oznaczałoby więc, jak podkreślali Ojcowie, zaprzeczenie Wcieleniu Słowa Bożego. Ikona Jezusa Chrystusa jest obrazowym wyrażeniem nauki Soboru Chalcedońskiego (451), ponieważ nie przedstawia ani samej natury boskiej, która jest niewidzialna, ani samej natury ludzkiej Chrystusa, lecz Boską Osobę Syna, która jednoczy w sobie „bez zmieszania i bez zmiany” te dwie natury. Ikona Chrystusa jest zatem obrazem „teandrycznym”, to znaczy w części niebiańskim, a w części ludzkim. „Pisanie ikon Chrystusa – pisze św. Jan Paweł II w liście apostolskim Duodecim saeculum – angażuje zatem całą wiarę w rzeczywistość Wcielenia i jego niewyczerpane znaczenie dla Kościoła i dla świata. Jeśli Kościół je praktykuje, czyni to dlatego, że jest przekonany, iż Bóg objawiony w Jezusie Chrystusie rzeczywiście odkupił i uświęcił ciało oraz cały świat materialny, to znaczy człowieka z jego pięcioma zmysłami, aby mógł on wciąż się odnawiać ku głębszemu poznaniu [Boga], według obrazu Tego, który go stworzył (Kol 3,10)”.
Według św. Jana Damasceńskiego (VIII w.) ikona jest „kanałem łaski, obdarzonym mocą uświęcającą”. Rzeczywiście, po poświęceniu ikona staje się sakramentalium, to znaczy znakiem łaski, nie na sposób sakramentów, które działają na mocy ustanowienia przez Chrystusa, lecz mocą modlitwy Kościoła i jego władzy. Z tego względu ikona jest pomocą w życiu duchowym chrześcijanina. Przedstawiając Jezusa Chrystusa, Bogurodzicę, aniołów oraz sceny z życia Chrystusa, Maryi lub świętych, ikona czyni ich w pewien sposób obecnymi dla modlącego się człowieka. Ta obecność nie jest związana z pomalowaną deską, lecz z „podobieństwem do pierwowzoru”, to znaczy do osoby przedstawionej na ikonie; podobieństwem, które Kościół potwierdza, zanim poświęci ikonę.
Tradycja wschodnia nazywa ikonę „zwierciadłem niewidzialnego piękna” oraz „oknem otwartym na wieczność”. Oglądana oczami serca i w świetle wiary, ikona otwiera na świat ducha, na rzeczywistości niewidzialne oraz na piękno niestworzone, na misterium chrześcijańskie w jego nadziemskiej rzeczywistości. Jest ona jakby „teologią wyrażoną obrazem”.
Zasady sztuki pisania ikon
Artysta piszący ikony jest zobowiązany do przestrzegania tradycyjnych „kanonów” (czyli zasad) tej sztuki, które Kościół Wschodni opracował szczegółowo na przestrzeni wieków. Przepisy te mają na celu zapewnienie zgodności przedstawienia z całym doświadczeniem Chrystusa, jakie ma Kościół, to znaczy z tym, co mówi o Nim Pismo Święte, liturgia i teologia. Styl malarski ikony nie dąży do wiernego odtworzenia ani naśladowania natury, lecz do stworzenia obrazu przemienionego przez duchowe promieniowanie misterium. Ikona nie jest portretem, lecz zapowiedzią przyszłej ludzkości: wyzwolonej od namiętności, wszelkiej zmysłowości, praw materii, czasu i przestrzeni, oraz przemienionej w chwale. Samo przedstawienie ruchu jest ograniczone, stąd charakterystyczny dla ikonografii wschodniej hieratyzm, który sprawia, że świat materialny widzimy w wymiarze ponadziemskim.
Artysta piszący ikonę nie podpisuje swojego dzieła, ponieważ ono należy do Kościoła. Artysta, zwłaszcza jeśli jest mnichem, co jest utrwalonym zwyczajem na Wschodzie, usuwa się w cień wobec tradycji, która przemawia.
